मुस्ताङलाई नेपालको हिमाली भूगोल, संस्कृति र पर्यटनको विशिष्ट संगमका रूपमा चिनिन्छ। तर यस जिल्लाको सामाजिक जीवनलाई बुझ्न हिमाल, गुम्बा र पर्यटकीय गाउँहरू मात्र पर्याप्त छैनन्। पुस्तौँदेखि यहाँ बसोबास गर्दै आएका दलित समुदायको श्रम, सीप र सामाजिक सम्बन्धले पनि मुस्ताङको जीवनलाई आकार दिएको छ।

नेपालका धेरै ठाउँमा दलितलाई घरभित्र पस्न, भान्सामा जान वा सामाजिक सम्बन्ध कायम गर्नसमेत रोक लगाइएका ऐतिहासिक अनुभव छन्। मुस्ताङको सामाजिक अभ्यास भने केही हदसम्म फरक रहेको स्थानीय जानकारहरू बताउँछन्। यहाँ दलित समुदायका मानिसहरू थकाली तथा अन्य समुदायका घरमा काम गर्न, खाना पकाउन र घरेलु जिम्मेवारी निर्वाह गर्न तुलनात्मक रूपमा सहजै प्रवेश पाउने गरेका छन्।

तर घरभित्र प्रवेश गर्न पाउनु र जातीय विभेदबाट पूर्ण रूपमा मुक्त हुनु एउटै कुरा होइन।

घरभित्रको स्वीकार र बाँकी रहेका सीमा

करिब दुई दशकअघि राष्ट्रिय सभा सदस्य मानबहादुर विश्वकर्माले मुस्ताङ र मनाङका दलितहरूको अवस्थाबारे एउटा रोचक टिप्पणी गरेका थिए। उनका अनुसार यी दुई जिल्लामा दलितहरू उच्च जात भनिने समुदायका घरमा घरेलु कामदारका रूपमा स्वीकार्य हुने अवस्था अन्य धेरै ठाउँभन्दा फरक थियो।

हालै मुस्ताङको सामाजिक सम्बन्धबारे समाजशास्त्री डा. कृष्ण भट्टचन र फेडोकी नवनिर्वाचित सचिव सिवानी ल्वागुनसँग कुराकानी गर्दा पनि तुलनात्मक रूपमा खुला व्यवहारको पक्ष पुष्टि भयो। भट्टचन त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्वप्राध्यापक तथा समाजशास्त्री हुन्। ल्वागुनको जन्म र हुर्काइ तल्लो मुस्ताङको थासाड० गाउंपालिका, तिति गाउंमा भएको हो।

उनीहरूका अनुभवमा दलितहरू थकाली तथा अन्य स्थानीय समुदायका घरमा प्रवेश गर्न र घरेलु काममा सहभागी हुन सक्छन् । तर भान्सा, पूजास्थल वा पवित्र मानिने केही ठाउँमा भने सीमा कायम रहन सक्ने उनीहरूको भनाइ छ।

यसले मुस्ताङको सामाजिक सम्बन्धमा देखिने स्वीकारोक्तिको प्रकृति बुझ्न मद्दत गर्छ। दलितलाई घरभित्र प्रवेश गर्न दिइनु सामाजिक निकटताको संकेत हो; तर त्यसले सबै प्रकारका जातीय विभेद अन्त्य भएको प्रमाणित गर्दैन।

सीप र श्रमले जोडेको सम्बन्ध

मुस्ताङमा दलित समुदायको बसोबास नयाँ होइन। परियार र विश्वकर्मा समुदायका मानिसहरू पुस्तौँदेखि यहाँ बस्दै आएका छन्। उनीहरूको सीप र श्रम स्थानीय जीवनका विभिन्न पक्षसँग जोडिएको छ।

परियार समुदायका मानिसहरू परम्परागत रूपमा कपडा सिलाउने काममा संलग्न थिए। थकाली पोसाक तयार पार्ने सीपले उनीहरूलाई स्थानीय समाजमा आवश्यक बनायो। त्यस्तै, थकाली समुदायका विशेष परिकार पकाउन प्रयोग हुने भाँडाकुँडा र औजार निर्माणमा विश्वकर्मा समुदायका सीपको भूमिका थियो।

यसरी स्थानीय समुदायहरूबीचको सम्बन्ध केवल सामाजिक पहिचानमा सीमित थिएन। एक समुदायको सीप अर्को समुदायको दैनिक जीवनका लागि आवश्यक थियो। यसले दलित समुदायलाई मुस्ताङमा बसोबास गर्न र स्थानीय सामाजिक संरचनासँग जोडिन सहयोग गरेको हुन सक्छ।

तर सीप र श्रमको आवश्यकता हुनु तथा आर्थिक स्रोत र अवसरमा समान पहुँच हुनु फरक विषय हुन्। स्थानीय अर्थतन्त्रमा दलितहरूको योगदान महत्त्वपूर्ण भए पनि जमिन, व्यवसाय र आर्थिक स्रोतमा उनीहरूको पहुँच ऐतिहासिक रूपमा सीमित रहेको बताइन्छ।

मार्फाको कटुवालः जिम्मेवारी र परम्पराको कथा

मुस्ताङको सामाजिक जीवनमा दलित समुदायले निर्वाह गर्ने भूमिकाको एउटा उदाहरण मार्फाको कटुवाल परम्परा हो। हेर्‍ने कथाको वृत्तचित्र ‘मार्फाको कथा’ मा सोमबहादुर बागदासको जीवन र गाउँको जाडोयामीन अवस्थाबारे देखाइएको छ। सोमबहादुर परियार समुदायका हुन् र मार्फामा कटुवालको जिम्मेवारी निर्वाह गर्छन्। कटुवालको कामलाई सामान्य अर्थमा गाउँको हेरचाह गर्ने व्यक्ति भनेर मात्र बुझ्न सकिँदैन। यो स्थानीय परम्परा र सामुदायिक व्यवस्थासँग जोडिएको जिम्मेवारी हो। सोमबहादुरका अनुसार यो जिम्मेवारी पालैपालो समुदायका सदस्यले निर्वाह गर्ने चलन छ।

उनले आफ्नो एक वर्षको सेवाको मूल्य करिब ६० हजार रुपैयाँ बराबर हुने बताएका छन्। यो रकम एउटै निश्चित पारिश्रमिकका रूपमा प्राप्त हुने होइन। गाउँमा पशु वा बाहिरका मानिससम्बन्धी नियम उल्लङ्घन हुँदा लाग्ने जरिवानाको हिस्सा तथा स्थानीय घट्ट सञ्चालनबाट प्राप्त हुने नगद वा जिन्सी सहयोगजस्ता विभिन्न स्रोत यसमा जोडिन्छन्। सोमबहादुरका अनुसार केही जरिवानाको आधा हिस्सा कटुवालले र आधा सामुदायिक कोषले पाउने व्यवस्था छ।

जाडोयाममा मुस्ताङका धेरै बासिन्दा पोखरा वा अन्य ठाउँमा झर्ने गर्छन्। यस्तो समयमा गाउँको रेखदेख र स्याउबारीको हेरचाहमा स्थानीय जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने मानिसहरू आवश्यक हुन्छन्। कटुवालको भूमिका यसै सामुदायिक संरचनासँग पनि जोडिएको छ। यो परम्पराले दलित समुदायलाई गाउँको विश्वास र जिम्मेवारीसँग जोडेको देखाउँछ। तर यसले अर्को प्रश्न पनि उठाउँछ—सामुदायिक जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने व्यक्तिले सामाजिक सम्मान र आर्थिक अवसरमा पनि समान स्थान पाउँछन् कि पाउँदैनन्?

जनसंख्यामा उल्लेख्य हिस्सा

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार मुस्ताङको कुल जनसंख्या १४ हजार ४५२ छ। उपलब्ध जातिगत विवरणमा विश्वकर्मा, परियार र मिजार समुदायको जनसंख्या क्रमशः १ हजार ५५३, ८१७ र १२४ उल्लेख गरिएको छ। यी तीन समूहको कुल संख्या २ हजार ४९४ हुन्छ—जिल्लाको कुल जनसंख्याको करिब १७ प्रतिशत। यो अनुपातले मुस्ताङमा दलित समुदायको उपस्थितिलाई सानो वा गौण मान्न नसकिने देखाउँछ। उनीहरू जिल्लाको सामाजिक जीवनका सहभागी मात्र होइनन्; स्थानीय श्रमशक्ति र अर्थतन्त्रका पनि महत्त्वपूर्ण हिस्सा हुन्।

यद्यपि जनसंख्याको अनुपातले मात्रै सामाजिक समानता मापन गर्न सकिँदैन। दलित समुदायको जमिनमा स्वामित्व, व्यवसाय सञ्चालन, शिक्षा, रोजगारी र पर्यटनबाट प्राप्त लाभमा पहुँच कस्तो छ भन्ने प्रश्न अझ महत्त्वपूर्ण छ।

थकाली बसाइँसराइ र बदलिँदो अर्थतन्त्र

मुस्ताङको जनसांख्यिक तथा आर्थिक संरचना पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ। डा. कृष्ण भट्टचनका अनुसार धेरै थकाली परिवार विकसित देशहरूमा बसाइँ सरेका छन्। उनले हाँस्दै अमेरिका, जापान र अस्ट्रेलियामा मुस्ताङभन्दा बढी थकाली भेटिन सक्ने टिप्पणी गरेका थिए। यो उनको अनुभवमा आधारित रोचक टिप्पणी हो; जिल्लाभित्र र बाहिरको थकाली जनसंख्याको तुलनात्मक तथ्याङ्कका रूपमा भने यसलाई लिन मिल्दैन। बसाइँसराइ, पर्यटन र बाहिरबाट आएका व्यवसायीहरूले मुस्ताङको अर्थतन्त्रमा नयाँ परिवर्तन ल्याएका छन्। परम्परागत व्यापार र कृषि मात्रै होइन, होटल, पर्यटन, सेवा र अन्य व्यवसाय पनि स्थानीय जीवनका हिस्सा बनेका छन्।

यस परिवर्तनसँगै एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ: स्थानीय अर्थतन्त्रमा श्रम र जिम्मेवारीको भार कसले वहन गरिरहेको छ, र त्यसबाट प्राप्त अवसर तथा लाभ कसरी बाँडिएका छन्? मुस्ताङका दलित समुदायका धेरै मानिस कृषि मजदुरीमा संलग्न छन्। विशेषगरी स्याउबारीमा उनीहरूको श्रम महत्त्वपूर्ण छ। स्याउ उत्पादन र पर्यटनले जिल्लाको अर्थतन्त्रलाई नयाँ सम्भावना दिएको भए पनि त्यसबाट दलित समुदायले कति लाभ पाएका छन् भन्ने विषयमा थप अध्ययन आवश्यक छ।

स्थानीय अर्थतन्त्रमा श्रम गर्ने र त्यसको स्वामित्व वा लाभ प्राप्त गर्ने समूह एउटै नहुन सक्छन्। त्यसैले मुस्ताङमा दलित समुदायको अवस्थालाई बुझ्दा उनीहरूको काम र योगदानसँगै जमिन, व्यवसाय र आर्थिक निर्णयमा पहुँचलाई पनि हेर्नुपर्छ।

भाषा, संस्कृति र स्थानीय सम्बन्ध

मुस्ताङका दलित समुदायले स्थानीय भाषा र संस्कृतिसँग पनि गहिरो सम्बन्ध कायम गरेका छन्। डा. भट्टचनले केही क्षेत्रमा दलित समुदायका मानिसहरूले थकाली भाषा राम्रोसँग बोल्ने गरेको अनुभव सुनाएका थिए। कतिपय अवस्थामा पुस्तौँदेखि स्थानीय रूपमा बसोबास गर्ने दलितहरूले भाषा र सांस्कृतिक अभ्यासलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्। यो अनुभवले स्थानीय समाजमा भाषा र संस्कृतिको हस्तान्तरण केवल एउटै समुदायभित्र सीमित नहुने देखाउँछ। लामो समयदेखि सँगै बसोबास, काम र सामाजिक सम्बन्धले विभिन्न समुदायबीच सांस्कृतिक आदानप्रदान सम्भव बनाएको छ।

तर सांस्कृतिक निकटता आफैँमा समानताको प्रमाण होइन। एउटै भाषा बोल्नु, एउटै गाउँमा बस्नु वा एउटै अर्थतन्त्रमा काम गर्नुका बाबजुद सामाजिक हैसियत र अवसरमा असमानता कायम रहन सक्छ।

विश्वास छ, तर समानताको प्रश्न बाँकी

मुस्ताङको अनुभवलाई नेपालको अन्य भूभागमा देखिएको जातीय विभेदको इतिहाससँग तुलना गर्दा केही फरक पक्ष देखिन्छन्। दलित समुदायका मानिसहरू घरभित्र प्रवेश गर्न, घरेलु काम गर्न र गाउँको सामुदायिक जिम्मेवारी निर्वाह गर्न तुलनात्मक रूपमा स्वीकार्य छन्। उनीहरूको सीप र श्रम स्थानीय जीवनका लागि आवश्यक रहँदै आएको छ। तर यो स्वीकारोक्तिलाई जातीय विभेदको अन्त्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन। भान्सा र पूजास्थलमा कायम हुन सक्ने सीमा, आर्थिक स्रोतमा असमान पहुँच तथा श्रमको तुलनामा अवसर र लाभको वितरणबारे अझै प्रश्न छन्।

मुस्ताङका दलितहरूको कथा त्यसैले केवल विभेदको कथा होइन; यो सहअस्तित्व, सीप, श्रम, सामुदायिक विश्वास र बदलिँदो अर्थतन्त्रको कथा पनि हो। यसमा उपलब्धि छन्, तर अधुरा प्रश्न पनि छन्। घरभित्र प्रवेश गर्न पाउनु सामाजिक सम्बन्धको एउटा महत्त्वपूर्ण संकेत हो। तर वास्तविक समानता त्यतिबेला स्थापित हुन्छ, जब समुदायले आफ्नो श्रमको उचित मूल्य, आर्थिक अवसर, स्रोतमा पहुँच र सामाजिक सम्मान पनि समान रूपमा प्राप्त गर्छ।

मुस्ताङको विशिष्ट अनुभवले जातीय सम्बन्धलाई एउटै ढाँचामा बुझ्न नसकिने देखाउँछ। यहाँको तुलनात्मक खुलापनलाई स्वीकार गर्दै त्यससँगै बाँकी रहेका असमानता र अवसरका प्रश्नलाई पनि उजागर गर्नु आवश्यक छ।

स्रोत तथा कुराकानी

• राष्ट्रिय जनगणना २०७८, राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय
• हेर्‍ने कथा, ‘मार्फाको कथा’
• डा. कृष्ण भट्टचन, समाजशास्त्री तथा त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्वप्राध्यापक
• सिवानी ल्वागुन, फेडोकी सचिव; लेते, मुस्ताङमा जन्मेकी र हुर्केकी
• सोमबहादुर बागदास, मार्फाका कटुवाल
• मानबहादुर विश्वकर्मा, पूर्व राष्ट्रिय सभा सदस्य