चन्द्र सागरले जीवनमा धेरै कुरा गुमाएका थिए। पद गुमाएका थिए। प्रतिष्ठा गुमाएका थिए। आफ्नै देशमा निर्धक्क भएर हिँड्ने अधिकार गुमाएका थिए। तर उनले एउटा कुरा कहिल्यै गुमाएनन्—आफ्नो विश्वास। दलित भएर जन्मिनु अभिशाप होइन, समाजले त्यसलाई अभिशाप बनाएको हो भन्ने विश्वास। दलित हुनु गरिब हुनु होइन, अवसरबाट वञ्चित गरिनु गरिबी हो भन्ने विश्वास। र सबैभन्दा ठूलो कुरा—न्याय कुनै जातको निजी सम्पत्ति होइन भन्ने विश्वास। यही विश्वासले उनलाई दलित आन्दोलनमा ल्याएको थियो।

१

चन्द्र सागरको पहलमा एउटा ठूलो वैदेशिक संस्थाले नेपालमा दलित समुदायको सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक सशक्तीकरणका लागि पन्ध्र करोड रुपैयाँको परियोजना स्वीकृत गर्‍यो। परियोजना ठूलो थियो। त्यसमा चन्द्र सागरको संस्थासहित अरू छवटा संस्था सहभागी थिए। उद्देश्य अझ ठूलो थियो—दलितलाई दयाको पात्र बनाउने होइन, अधिकारको दाबेदार बनाउने। सामाजिक समावेशीकरण, अधिकारमुखी कार्यक्रम, आर्थिक सशक्तीकरण, सीप विकास, संस्थागत क्षमता अभिवृद्धि—परियोजनाले दलित समुदायलाई नेपालको मूलधारमा स्थापित गर्ने सपना बोकेको थियो। तर परियोजना जति ठूलो हुँदै गयो, चन्द्र सागरका वरिपरिका असन्तुष्टिहरू पनि त्यति नै ठूलो हुँदै गए। उनीहरू चन्द्र सागरलाई नेता मान्न तयार थिएनन्। सहयात्री त परै जाओस्। उनीहरू उनलाई प्रतिस्पर्धी मात्र होइन, शत्रु देख्न थाले।

चन्द्र सागरको लोकप्रियता बढ्दै थियो। विदेशी दातृ निकायसँग उनको पहुँच थियो। राष्ट्रिय राजनीतिमा उनको प्रभाव बढिरहेको थियो। दलित समुदायमा उनको नाम परिचित हुँदै थियो। यो कुरा केहीलाई असह्य थियो। त्यसपछि सुरु भयो—भित्रभित्रै षड्यन्त्र। कहिले उनको निर्णयमाथि प्रश्न उठाइयो। कहिले आर्थिक अनियमितताको हल्ला चलाइयो। कहिले उनको नेतृत्व क्षमतामाथि प्रश्न गरियो। कहिले व्यक्तिगत जीवनलाई विवादमा तान्ने प्रयास भयो। चन्द्र सागरलाई थाहा थियो—उनको वास्तविक लडाइँ बाहिरका विरोधीसँग मात्र छैन।

केही शत्रु त उनको आफ्नै छायामा उभिएका छन्। तर उनले काम रोकेनन्। त्यसैबीच नेपालमा माओवादी जनयुद्ध उत्कर्षतिर बढ्दै थियो। देश हिंसा, भय र राजनीतिक अस्थिरताको घेरामा पस्दै थियो। र चन्द्र सागर आफ्नो सानो संसारभित्र एउटा ठूलो सपना बोकेर हिँडिरहेका थिए—दलितलाई इतिहासको किनाराबाट मूलधारमा ल्याउने।

२

दलित महासंघको नेतृत्वको निर्वाचन चितवनमा हुँदै थियो। चन्द्र सागर अध्यक्ष पदका उम्मेदवार थिए। उनका विरोधीहरूले उनलाई रोक्न सक्ने जति सबै उपाय लगाए। समर्थकहरू तान्ने प्रयास भयो। समीकरण बनाइए। अन्तिम क्षणसम्म अंकगणित फेरबदल गर्ने प्रयास गरियो। तर परिणाम उनीहरूको अपेक्षाअनुसार आएन। निर्वाचन मध्यरातसम्म चल्यो। रात गहिरिँदै गयो। तर चन्द्र सागरलाई हराउन सकिने अवस्था देखिएन। त्यसपछि एउटा अनौठो निर्णय भयो। विरोधीहरू रातारात काठमाडौं फर्किए।

चितवनमा निर्वाचन प्रक्रिया पूरा नभएको अवस्थामा नै उनीहरूले आफूहरू विजयी भएको घोषणा गरे। सिडिओ कार्यालयमा उजुरी पर्‍यो।संस्थाको बैंक खाता रोक्का गरियो। कार्यालयमा ताला लगाइयो। एउटा संस्था, जसले दलितको अधिकारका लागि लडिरहेको थियो, आफ्नै नेतृत्वको विवादमा थुनियो। चन्द्र सागरले त्यो दिन एउटा कुरा वुझे—कहिलेकाहीँ एउटै उद्देश्य बोकेर हिँडेका मानिसहरू गन्तव्यमा पुग्नुअघि नै एकअर्काका बाटा छेक्न थाल्छन्।

३

त्यसैबीच चन्द्र सागरकी श्रीमती बेलायतमा अध्ययनरत थिइन्। नेपालको वातावरण दिनप्रतिदिन असुरक्षित र असहज हुँदै गयो। अन्ततः उनले बेलायतमा टिक्न नसकेर अमेरिका जाने निर्णय गरिन्। अमेरिकामा नयाँ कलेज। नयाँ परिवेश। नयाँ जीवन। चन्द्र सागरको जीवन पनि बिस्तारै अमेरिकातिर मोडियो। तर नेपाल उनको मनबाट कहिल्यै हटेन। देशबाट टाढा पुगेपछि पनि उनी नेपालकै कुरा सोचिरहे। दलित आन्दोलनकै कुरा गरिरहे। आफूले अधुरो छोडेका कामहरूकै कुरा गरिरहे। समय बित्दै गयो।

नेपालमा राजनीतिक परिवर्तन भयो। संविधान सभा आयो। देश नयाँ संविधान लेख्ने प्रक्रियामा प्रवेश गर्‍यो। अमेरिकामा पढाइसँग जोडिएका चन्द्र सागरले आफ्ना कलेजका केही विद्यार्थीलाई नेपाल ल्याउने योजना बनाए। उनीहरूलाई नेपालको राजनीतिक परिवर्तन प्रत्यक्ष देखाउन चाहन्थे। संविधान सभा देखाउन चाहन्थे। नेपाल बुझाउन चाहन्थे। उनका पुराना साथीहरू नेपालमा अझै थिए। तत्कालीन प्रधानमन्त्रीसम्म उनको पहुँच थियो। विद्यार्थीहरूको प्रतिनिधिमण्डललाई प्रधानमन्त्रीसँग भेट गराइयो। संविधान सभाको संवाद डबलीमा एउटा कार्यक्रम तय भयो। कार्यक्रममा चन्द्र सागर पनि सहभागी हुने भए। तर खबर उनको विरोधीहरूको कानमा पनि पुग्यो। त्यसपछि एउटा फोन आयो। फोनमा धम्की थियो। “नेपालमा देखा नपर्नू।”अर्को आवाज आयो— “त्यहाँ उपस्थित भयौ भने भौतिक आक्रमण हुन्छ।” चन्द्र सागर केही क्षण मौन रहे। वर्षौँअघि आफूले चिनेका मानिस। आन्दोलनका सहयात्री।

कहिलेकाहीँ एउटै मञ्चमा उभिएका मानिस। आज आफूलाई नेपालमै सुरक्षित नरहेको चेतावनी दिइरहेका थिए। कार्यक्रमको व्यवस्थापन गर्ने व्यक्ति चन्द्र सागरका आफ्नै दाजु थिए। उनले अवस्था बुझे। आफ्नो कार्यालयका दुईजना सुरक्षा गार्डसहित जीप लिएर आए। चन्द्र सागरलाई लिएर सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याए।त्यो रात चन्द्र सागरले फेरि आफ्नो देश छोड्नुपर्‍यो।तर यसपटक उनले केवल देश छोडेका थिएनन्। आफ्नो विगतको एउटा अध्याय पनि पछाडि छोडेका थिए।

४

अमेरिका फर्किएपछि चन्द्र सागरले आफूलाई काममा झन् गहिरो रूपमा डुबाए। दलित अधिकारको क्षेत्रमा काम गर्ने एउटा अन्तर्राष्ट्रिय संस्था स्थापना गरे। नेपालमा आफूले अधुरो छोडेका कामहरूलाई टाढाबाट भए पनि सहयोग गरिरहे।उनको शरीर अमेरिका पुगेको थियो। मन अझै नेपालमै थियो। समयले धेरै कुरा बदल्दै थियो। तर केही घाउ पुरानै थिए। त्यसैबीच जाजरकोटमा एउटा घटना भयो। नवराज विक र उनका पाँच जना साथीहरू भेरी नदीमा विभत्स रूपमा मारिए। घटनाले नेपाललाई हल्लायो। मानव अधिकारकर्मीहरू जाजरकोट पुगे। पत्रकारहरू पुगे। दलित अधिकारकर्मीहरू पुगे। देशभित्र र बाहिरबाट न्यायको आवाज उठ्न थाल्यो। चन्द्र सागरले पनि समाचार पढे। उनले नामहरू पढे। घटनाका विवरणहरू पढे। र एउटा पुरानो अनुहार उनको स्मृतिमा आयो।

त्यही व्यक्ति। जसले उनलाई कुनै समय नेपालबाट विस्थापित हुन बाध्य बनाएको थियो। जसले नेपाल फर्किंदा उनलाई भौतिक आक्रमण गर्ने धम्की दिएको थियो। जसका कारण चन्द्र सागरले आफ्नो देशमा निर्धक्क भएर हिँड्ने अधिकार गुमाएका थिए। तर अहिले त्यही व्यक्ति नवराज विकका लागि न्याय खोज्दै थियो। ऊ पत्रकार थियो। संविधान सभा सदस्य थियो। दलित अभियन्ता पनि थियो। चन्द्र सागरले लामो समयसम्म केही बोलेनन्। उनको अगाडि दुईवटा बाटा थिए। एउटा—पुरानो हिसाब सम्झने। अर्को—नयाँ न्यायको बाटोमा उभिने।

५

नवराज विकको हत्या केवल छ जनाको मृत्यु थिएन। चन्द्र सागरलाई थाहा थियो—यो घटनामा केवल हत्या भएको छैन, जात पनि हत्या गरिएको छ। किनभने नेपालको न्याय प्रणालीले घटनालाई मात्र हेर्दैन। कहिलेकाहीँ उसले घटनाभित्र जात पनि हेर्छ। मृतक दलित थिए। आरोपितहरू प्रभावशाली गैरदलित समुदायका थिए। राजनीतिक संरक्षणको प्रश्न उठिरहेको थियो। सत्ताको प्रभावको प्रश्न उठिरहेको थियो। त्यसैले न्यायका लागि आवाज मात्र पर्याप्त थिएन। दबाब चाहिन्थ्यो। प्रभाव चाहिन्थ्यो। राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान चाहिन्थ्यो। त्यही बेला चन्द्र सागरलाई एउटा निर्णय गर्नुपर्ने भयो। के उसले आफ्नो व्यक्तिगत पीडालाई नवराजको न्यायभन्दा ठूलो बनाउने? उसले पुरानो अपमान सम्झियो। आफूले भोगेको निर्वासन सम्झियो। धम्की सम्झियो। आफ्नै देशमा आफूलाई असुरक्षित बनाइएको त्यो रात सम्झियो। अनि नवराजको परिवार सम्झियो। छ जना युवाका आमाबुबा सम्झियो। उनले फोन उठाए।

त्यही पुरानो शत्रुलाई सम्पर्क गरे। केही क्षण संवाद भयो। अनि चन्द्र सागरले अमेरिकाबाट सहयोग रकम पठाए। त्यो रकम केवल आर्थिक सहयोग थिएन। त्यो उनको विगतप्रतिको एउटा निर्णय थियो। उनले आफूलाई हानि गर्न खोजेको मानिसलाई उसको अपराधका लागि माफी दिएका थिए। तर माफी दिनु भनेको उसको गल्तीलाई सही ठहर गर्नु थिएन। माफी दिनु भनेको आफ्नो हृदयलाई उसको गल्तीको कैदी नबनाउनु थियो।

६

ती पत्रकार–अभियन्ताले चन्द्र सागरको सहयोगमा काम अगाडि बढाए। नेपालका एक वरिष्ठ गैरदलित पत्रकारलाई समेत घटनास्थलमा लिएर गए। नवराज र उनका साथीहरूको मृत्युबारे सत्य बाहिर ल्याउने प्रयास भयो। तर त्यसपछि एउटा अर्को पीडादायी घटना भयो। ती वरिष्ठ पत्रकारले एउटा सार्वजनिक टेलिभिजन कार्यक्रममा घटना बाहिर चर्चामा आएजस्तो विभत्स नभएको दाबी गरे। उनीहरूले डराएर आफैँ भेरी नदीमा हाम फालेको हुन सक्ने आशय व्यक्त गरे। चन्द्र सागरले त्यो कुरा सुने। उनको मनमा चोट लाग्यो। तर उनले आफूलाई प्रश्न गरे—“मैले सहयोग गरेको मानिसको हरेक निष्कर्षसँग सहमत हुनैपर्छ र?”उत्तर आयो—“पर्दैन।”उनले सहयोग सत्यको खोजीका लागि गरेका थिए। व्यक्तिको सबै भनाइको समर्थन गर्न होइन। उनले क्षमालाई कमजोरी बन्न दिएनन्। बरु क्षमालाई आफ्नो शक्ति बनाए।

७

कहिलेकाहीँ मानिसहरू सोच्छन्—क्षमा भनेको हार हो।चन्द्र सागरको जीवनले त्यसको ठीक उल्टो कुरा । क्षमा भनेको आफूलाई चोट दिने मानिसलाई जित्नु होइन; उसले दिएको चोटलाई आफ्नो भविष्य नियन्त्रण गर्न नदिनु हो। जसले चन्द्र सागरलाई देशबाट विस्थापित हुन बाध्य बनायो, उसैलाई उनले फेरि एउटा ठूलो न्यायको यात्रामा सहयोग गरे। जसले उनलाई भौतिक आक्रमणको धम्की दिएको थियो, उसैको हातमा उनले सहयोगको हात राखे। किन? किनभने नवराज विकको न्याय उनको व्यक्तिगत रिसभन्दा ठूलो थियो। दलित समुदायको न्याय उनको व्यक्तिगत अपमानभन्दा ठूलो थियो। र मानवता—सबैभन्दा ठूलो। सायद चन्द्र सागरले त्यही दिन बुद्धको एउटा गहिरो शिक्षा बुझे— घृणाले घृणालाई समाप्त गर्दैन। करुणाले मात्र त्यसको अन्त्यतिर बाटो खोल्न सक्छ। उनले आफ्नो शत्रुलाई माफी दिए। तर इतिहासलाई भने माफ गरेनन्।

किनकि इतिहासले नवराजलाई सम्झिनुपर्छ। उसका पाँच साथीलाई सम्झिनुपर्छ। उनीहरू किन मरे भन्ने प्रश्न सोधिरहनुपर्छ। र जातका कारण मानिसको जीवनको मूल्य घटाइने समाजलाई प्रश्न गरिरहनुपर्छ। चन्द्र सागरले आफ्नो व्यक्तिगत पीडालाई क्षमामा विसर्जन गरे। तर न्यायको प्रश्नलाई होइन। त्यसैले उनको क्षमा पराजय थिएन।

त्यो उनको सबैभन्दा ठूलो विजय थियो। र सायद यही कारणले—चन्द्र सागर देशबाट विस्थापित भए पनि, उनको करुणालाई कसैले विस्थापित गर्न सकेन।