हिन्दू धर्मबारे एउटा आधारभूत प्रश्न छ—के कोही पनि व्यक्ति आफ्नो इच्छाले हिन्दू बन्न सक्छ? इस्लाम, इसाई, बौद्ध वा जैन धर्म स्वीकार गर्न निश्चित धार्मिक मान्यता वा संस्कार अपनाए पुग्छ। तर हिन्दू बन्ने प्रक्रिया त्यति सरल छैन। हिन्दू हुनका लागि कुनै निश्चित जात, कुल र वंशमा जन्मिएको हुनुपर्ने सामाजिक मान्यता लामो समयदेखि स्थापित छ। हिन्दू धर्मको विशिष्टता नै यही हो। हिन्दू हुनका लागि कुनै धर्मग्रन्थमा विश्वास गर्छु भनेर घोषणा गर्नु वा कुनै धार्मिक संस्कार पूरा गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। परम्परागत हिन्दू सामाजिक संरचनामा जन्म र जातले व्यक्तिको धार्मिक पहिचान निर्धारण गर्छन्। विदेशमा केही मानिसले हिन्दू धर्म स्वीकार गरेका उदाहरण भए पनि त्यसले हिन्दू समाजको मूल जातीय संरचनालाई परिवर्तन गर्दैन।

यसले एउटा असहज प्रश्न जन्माउँछ—जन्मका आधारमा हिन्दू बनाइएको व्यक्तिले धर्म छोड्न पाउँछ, तर अर्को धर्मबाट आएको व्यक्तिले हिन्दू समाजमा प्रवेश गर्दा कुन जात ग्रहण गर्ने? ग्रहण गर्न चाहेको जात उसलाई कसले दिने? हिन्दू धर्मको जातीय संरचनाले यसको सहज उत्तर दिँदैन। यही कारण हिन्दू धर्ममा प्रवेश गर्नुभन्दा बाहिरिनु सजिलो छ। धर्म परिवर्तनलाई लिएर अतिहिन्दुवादी समूहमा देखिने चिन्ता यही संरचनासँग पनि जोडिएको छ।

धर्म परिवर्तन : व्यक्तिको अधिकार कि सामाजिक संकट?

मानिस हजारौँ वर्षसम्म एउटै धार्मिक पहिचानमा रहिरहनुपर्छ भन्ने छैन। समाज परिवर्तनशील छ। मानिसको चेतना, जीवनशैली, विश्वास र आवश्यकतासँगै धार्मिक आस्था पनि परिवर्तन हुन सक्छ। कुनै व्यक्ति आफ्नो पुर्ख्यौली धर्मबाट सन्तुष्ट छैन भने उसले अर्को धर्म स्वीकार गर्न पाउनुपर्छ। त्यस्तै, कुनै धर्म नमान्ने वा भौतिकवादी बन्ने स्वतन्त्रता पनि उसलाई हुनुपर्छ।

धर्म परिवर्तनले समाजको धार्मिक सन्तुलन बिगार्छ भन्ने तर्क आफैँमा समस्याग्रस्त छ। कुनै धर्म मान्ने मानिसको संख्या बढ्नु वा घट्नु स्वाभाविक सामाजिक प्रक्रिया हो। राज्यले दबाब वा प्रलोभन सिर्जना नगरेको अवस्थामा पनि मानिसले आफ्नो इच्छाअनुसार धार्मिक आस्था परिवर्तन गर्न सक्छन्। नेपालका आदिवासी जनजाति र दलित समुदायको ठूलो हिस्साले हिन्दू सामाजिक संरचनाभित्र अमानवीय व्यवहार र विभेद भोगेको ऐतिहासिक यथार्थ छ। त्यसबाट असन्तुष्ट भएका मानिसले वैकल्पिक धार्मिक वा दार्शनिक बाटो खोज्नु अस्वाभाविक होइन। परम्परागत धार्मिक संरचनाभित्र अपमानित र बहिष्कृत भएर बसेका मानिसलाई अन्य धार्मिक संस्था वा अभियानले आकर्षित गर्नुका पछाडि पनि सामाजिक कारण छन्।

तर यसलाई केवल गैरसरकारी संस्था (एनजिओ) वा धार्मिक मिसनको प्रभाव भनेर व्याख्या गर्नु पर्याप्त हुँदैन। मानिस किन आफ्नो परम्परागत धर्मबाट टाढिँदै छन् भन्ने प्रश्नको उत्तर उनीहरूले भोगेको विभेद, सम्मानको चाहना र स्वतन्त्रताको आकाङ्क्षाभित्र खोज्नुपर्छ। धर्म परिवर्तन गर्ने वा नगर्ने निर्णय व्यक्तिको हो। राज्यको भूमिका नागरिकलाई कुनै धर्ममा राख्ने वा अर्को धर्ममा लैजाने होइन, बरु उनीहरूको स्वतन्त्रता र समान अधिकारको रक्षा गर्ने हो।

धर्मनिरपेक्षता : सबै आस्था र अनास्थाको समान अधिकार

नेपालमा धर्मनिरपेक्षताको व्यवस्था हुनु सकारात्मक उपलब्धि हो। यसको अर्थ राज्यको आफ्नै धर्म हुँदैन र राज्यले कुनै एउटा धर्मलाई विशेष संरक्षण वा प्राथमिकता दिनु हुँदैन। बहुसंख्यक र अल्पसंख्यक दुवै धार्मिक समुदायले समान अधिकार पाउनुपर्छ। त्यति मात्र होइन, कुनै धर्म नमान्ने भौतिकवादी नागरिकले पनि आफ्नो विचार र जीवनपद्धति अपनाउन पाउनुपर्छ। धर्मनिरपेक्षता भनेको धर्म मान्ने र नमान्ने दुवैको स्वतन्त्रताको प्रत्याभूति हो। तर अहिले धर्मलाई राजनीतिक शक्तिको आधार बनाउने प्रवृत्ति बढेको छ। अतिहिन्दुवादी समूहहरू धर्मको भावनालाई प्रयोग गरेर राज्यसत्ता, शासन र सामाजिक शक्ति आफ्नो हातमा केन्द्रित गर्न चाहन्छन्। यसरी धर्म आम नागरिकको व्यक्तिगत आस्थाभन्दा राजनीतिक परिचालनको माध्यम बन्न पुग्छ।

नेपालका नागरिक रोजगारीका लागि विभिन्न देशमा गएका छन्। कोही मुस्लिमबहुल देशमा काम गरिरहेका छन्, कोही इसाईबहुल समाजमा र कोही बौद्ध धर्म मान्ने देशमा। उनीहरूको प्राथमिकता रोजगारी, परिवार र जीवनयापन हो। सबैले आफ्नो धार्मिक पहिचानलाई राजनीतिक मुद्दा बनाइरहेका हुँदैनन्। त्यसैले धर्मलाई लिएर समाजलाई विभाजित गर्ने काम आम धार्मिक नागरिकको स्वाभाविक चाहना होइन। धर्मको नाममा राजनीति गर्ने अतिवादी समूह र आफ्नो आस्था शान्तिपूर्वक पालना गर्ने साधारण नागरिकबीच भिन्नता छुट्याउन आवश्यक छ।

धर्म : जनताको अफिम कि दुःखी मानिसको सान्त्वना?

कार्ल मार्क्सले धर्मलाई जनताको अफिम भनेका छन्। तर उनले धर्मलाई केवल अन्धविश्वासका रूपमा मात्र व्याख्या गरेका थिएनन्। धर्मलाई उनले उत्पीडित मानिसको दुःखको अभिव्यक्ति र हृदयविहीन संसारमा हृदयको अनुभूतिका रूपमा पनि विश्लेषण गरेका थिए। यसको अर्थ धर्मले मानिसलाई दुःखबाट मुक्त गराउँछ भन्ने होइन। बरु अन्यायपूर्ण सामाजिक व्यवस्थामा मानिसले भोगेको पीडा, असहायता र निराशाले धार्मिक विश्वासलाई जन्म दिन्छ र निरन्तरता दिन्छ भन्ने हो।

धर्म राज्य र समाजले लामो समयदेखि व्यवस्थित रूपमा निर्माण र पुनरुत्पादन गर्दै आएको संस्था पनि हो। यसले मानिसको सोच, व्यवहार र सामाजिक सम्बन्धलाई प्रभावित गर्छ। विभिन्न सामाजिक सन्दर्भमा यसले रूढिवाद, असमानता र विभेदलाई निरन्तरता दिन पनि भूमिका खेल्छ। त्यसैले समाजलाई एकैपटक धर्मबाट मुक्त गर्न सकिन्छ भन्ने सोच व्यावहारिक हुँदैन। पहिले सबैलाई आफ्नो आस्था मान्ने स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। त्यसपछि विज्ञान, तर्क र भौतिकवादी चेतनाबारे निरन्तर छलफल र बहस चलाउँदै जानुपर्छ। धर्मको प्रभाव केही हजार वर्षदेखि समाजमा रहँदै आएको छ। त्यसको अवशेष एकैपटक हट्छ भन्ने अपेक्षा गर्नु उचित हुँदैन।

धर्म र अध्यात्म एउटै कुरा हुन्?

धर्म र अध्यात्मबीचको भिन्नतालाई पनि बहसको विषय बनाउन आवश्यक छ। धर्मलाई नीति, नियम, संस्कार र संस्थागत मान्यतासँग जोडिन्छ भने अध्यात्मलाई मानिसको अन्तरजगतको चेतनासँग सम्बन्धित ठानिन्छ। तर यहाँ एउटा दार्शनिक प्रश्न उठ्छ—अध्यात्मको आधार के हो? ईश्वरको अस्तित्व स्वीकार नगरी पनि मानिस अध्यात्मवादी हुन सक्छ? अथवा पदार्थ र प्रकृतिभन्दा बाहिर कुनै सर्वशक्तिमान शक्तिको अस्तित्व स्वीकार गर्नु नै अध्यात्म हो?

यसलाई आदर्शवाद र भौतिकवादको बहससँग जोड्न सकिन्छ। पदार्थबाहेक ब्रह्माण्डमा अर्को कुनै स्वतन्त्र शक्ति छैन भन्ने धारणा भौतिकवादी दृष्टिकोण हो। पदार्थ त छ, तर त्यसलाई सञ्चालन गर्ने कुनै अदृश्य वा सर्वशक्तिमान शक्ति पनि छ भन्ने धारणा आदर्शवादी चिन्तनसँग सम्बन्धित छ। धर्म र अध्यात्मका नाममा यी दुवै धारणा मिसाएर प्रस्तुत गरिँदा बहस झन् जटिल हुन सक्छ। त्यसैले ईश्वरको अस्तित्व, प्रकृतिको नियम र पदार्थको गतिबारे स्पष्ट दार्शनिक बहस आवश्यक छ।

वैज्ञानिकहरूका बीचमा पनि ईश्वर र ब्रह्माण्डको प्रकृतिबारे फरक दृष्टिकोण पाइन्छ। आइन्स्टाइनले ईश्वरको अवधारणालाई परम्परागत धार्मिक अर्थमा स्वीकार गरेका थिएनन्। उनले ब्रह्माण्डको व्यवस्था र प्रकृतिका नियमलाई गहिरो विस्मयका साथ हेर्थे। क्वान्टम भौतिकीबारे उनको प्रसिद्ध भनाइ ‘ईश्वरले पासा खेल्दैनन्’ ले पनि प्रकृतिको अनिश्चितताबारे उनको असहमति व्यक्त गर्छ।

यसबाट विज्ञान र धर्मबीचको सम्बन्ध सरल र एकरेखीय छैन भन्ने देखिन्छ। तर वैज्ञानिक जिज्ञासा र धार्मिक विश्वासलाई एउटै कुरा ठान्नु पनि उचित हुँदैन। विज्ञानले प्रमाण, परीक्षण र तर्कका आधारमा प्रकृतिका नियम बुझ्ने प्रयास गर्छ। ईश्वरको अस्तित्वसम्बन्धी प्रश्न भने दर्शन र आस्थाको बहससँग पनि जोडिन्छ।

विज्ञानतर्फको यात्रा र भौतिकवादी चेतना

समाजलाई विज्ञान र भौतिकवादी चेतनातर्फ अघि बढाउनु आवश्यक छ। मानिसले प्रकृति, समाज र आफ्नो जीवनलाई अलौकिक शक्तिको आदेशका रूपमा होइन, कारण र परिणामको सम्बन्धबाट बुझ्न सिक्नुपर्छ। तर यस्तो परिवर्तन आदेश दिएर सम्भव हुँदैन। समाजमा धार्मिक आस्था गहिरो गरी जरा गाडेर बसेको छ। त्यसलाई निषेध गरेर होइन, शिक्षा, छलफल, वैज्ञानिक चेतना र सामाजिक रूपान्तरणका माध्यमबाट चुनौती दिनुपर्छ।

यहाँ दलित र आदिवासी जनजातिको अनुभव विशेष महत्त्वको छ। जातीय विभेद र छुवाछूतलाई धार्मिक मान्यता र सामाजिक संस्कारले वैधता दिने गरेको छ। त्यसैले वैज्ञानिक चेतनाको विकास केवल प्रकृतिबारे ज्ञान हासिल गर्ने विषय होइन; यो सामाजिक असमानता, जातीय श्रेष्ठता र जन्ममा आधारित विभेदविरुद्धको चेतना पनि हो।

धर्मको राजनीति कि नागरिकको स्वतन्त्रता?

नेपालको अहिलेको बहसलाई केवल हिन्दू धर्मको संरक्षण वा धर्म परिवर्तनको विरोधका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको केन्द्रमा नागरिकको स्वतन्त्रता, जातीय समानता र राज्यको धर्मनिरपेक्ष चरित्र छ। कुनै पनि धर्म मान्ने नागरिकले आफ्नो आस्था पालना गर्न पाउनुपर्छ। तर धर्मका नाममा अरूको अधिकार खोस्न पाइँदैन। त्यस्तै, कुनै धर्म नमान्ने व्यक्तिले पनि आफ्नो विचारका कारण अपमानित वा बहिष्कृत हुनुपर्ने अवस्था आउनु हुँदैन।

हिन्दू समाजको जातीय संरचनाले दलित र आदिवासी जनजातिका ठूलो हिस्सालाई ऐतिहासिक रूपमा विभेदमा पारेको छ। यस्तो संरचनामाथि प्रश्न उठाउनु धर्मविरोधी हुनु होइन। धार्मिक आस्थाको स्वतन्त्रता र जातीय विभेदको आलोचना परस्पर विरोधी कुरा होइनन्। मुख्य प्रश्न यही हो—धर्मलाई व्यक्तिको आस्थाको विषयमा सीमित राख्ने कि त्यसलाई राज्यसत्ता र सामाजिक प्रभुत्वको औजार बनाउने?

लोकतान्त्रिक र धर्मनिरपेक्ष समाजको आधार कुनै एक धर्मको वर्चस्व होइन, सबै नागरिकको समान स्वतन्त्रता हो। धर्म परिवर्तन गर्ने, पुर्ख्यौली धर्ममै रहने, नयाँ आस्था अपनाउने वा कुनै धर्म नमान्ने—यी सबै नागरिकका व्यक्तिगत अधिकार हुन्। अन्ततः समाजको प्रगतिशील दिशा मानिसले कुन धर्म मान्छ भन्ने कुराले मात्र निर्धारण गर्दैन। उसले अरू मानिसलाई कति समान, सम्मानित र स्वतन्त्र मान्छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ। जातका आधारमा मानिसको मूल्य निर्धारण गर्ने कुनै पनि सामाजिक संरचना परिवर्तन हुनुपर्छ। यही परिवर्तनको बहसलाई धर्म, अध्यात्म र विज्ञानसम्बन्धी विमर्शसँग जोड्नु आजको आवश्यकता हो।

आहुतिको यो विचार हामीले उनको अन्तरवार्तामा आधारित रहि उनीसंगको परामर्श पछि प्रकाशित गरेका हौं, सम्पादक