काठमाडौं । कहिलेकाहीँ एउटा प्रश्न यति गहिरो हुन्छ, जसको उत्तर शब्दले मात्र पुग्दैन। त्यो प्रश्न सडकमा उभिन्छ, नारामा बदलिन्छ, कवितामा पोखिन्छ र अन्ततः गीत बनेर मानिसको चेतनाको ढोका ढकढक्याउन पुग्छ।

“तिमी मान्छे बन्ने कहिले?”

माइतीघरमा जातीय विभेदविरुद्ध सत्याग्रह गरिरहेकी दीपा नेपालीको आन्दोलनबाट उठेको प्रश्न अहिले गीतको रूप लिएर सार्वजनिक भएको छ। कोठा भाडामा लिँदा जात सोधिने र जातकै आधारमा कोठा नदिइने विभेदविरुद्ध दीपा लामो समयदेखि माइतीघरमा धर्नारत छिन्। सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गरिएको उक्त सामग्रीमा उनको शब्दलाई नरेश क्षितिजले लय सिर्जना गरेर छोटो गीतका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

गीतसँग सार्वजनिक गरिएको सन्देशमा नेपाली समाजमा हजारौँ वर्षदेखि कायम जातीय छुवाछूत र विभेद आजसम्म अन्त्य हुन नसकेको उल्लेख छ। राजधानी काठमाडौंमै कोठा भाडामा लिनुअघि जात सोधिने र कथित तल्लो जातका मानिसलाई कोठा नदिने अवस्थाका कारण कतिपयले आफ्नो जात र थरसमेत लुकाएर बस्नुपर्ने बाध्यता रहेको सन्देशमा भनिएको छ।

तर गीतको सबैभन्दा तीखो प्रश्न भने जात सोध्ने समाजतर्फ फर्किएको छ—

“तिम्रो चेतनाले जाति चिन्छ कि मान्छे?”

र त्यसपछि अर्को प्रश्न आउँछ—

“तिमी मान्छे बन्ने कहिले?”

यी प्रश्न केवल गीतका पंक्ति होइनन्। ती प्रश्नले जातको नाममा मानिसलाई मानिसभन्दा तल राख्ने सामाजिक चेतनामाथि प्रश्न उठाउँछन्।

दीपा नेपालीले सुरु गरेको आन्दोलनको मूल प्रश्न थियो—“सरकार, कोठा खै?” कोठा खोज्ने एउटा व्यक्तिको निजी समस्या जस्तो देखिने यो प्रश्न विस्तारै सार्वजनिक प्रश्न बनेको छ। कोठाको ढोकामा सोधिने एउटा जातीय प्रश्नले समाजको ठूलो ढोका खोलिदिएको छ—त्यो ढोका हो, मान्छेलाई मान्छेका रूपमा स्वीकार गर्ने कि उसको जातका आधारमा मूल्याङ्कन गर्ने?

माइतीघरमा दीपाको शरीर बसेको छ, तर उनको प्रश्न त्यहाँ मात्र रोकिएको छैन। त्यो प्रश्न गीत बनेर अर्को ठाउँमा पुगेको छ।

सार्वजनिक गरिएको सामग्रीअनुसार दीपाको सत्याग्रह १५६ दिन पुगेको सन्दर्भमा यो गीत तयार गरिएको हो। लामो समयसम्म सडकमा बसेर आफ्नो आवाज सुनाउन खोजिरहेकी दीपाको आन्दोलनलाई गीतले फरक ढंगले आम मानिससम्म पुर्‍याउने प्रयास गरेको देखिन्छ।

जातीय विभेदका विरुद्धका आन्दोलनहरू प्रायः नारामा सीमित हुने गर्छन्। तर जब आन्दोलनको पीडा कविता, गीत वा कलामा प्रवेश गर्छ, त्यसले मानिसको भावनासँग संवाद गर्न थाल्छ। दीपाको आन्दोलनबाट जन्मिएको यो गीत पनि त्यही यात्राको एउटा सानो तर अर्थपूर्ण कडी बनेको छ।

कोठा माग्दै सुरु भएको आवाज अब चेतना माग्दैछ।

दीपाले राज्यसँग कोठा मागेकी हुन्, तर उनको प्रश्न केवल एउटा कोठाको होइन। त्यो प्रश्न त्यस्तो समाजसँग हो, जहाँ घरको ढोका खोल्नुअघि मानिसको जात सोधिन्छ; जहाँ एउटै शहरमा बस्ने नागरिकबीच पनि जातका आधारमा दूरी बनाइन्छ; र जहाँ कहिलेकाहीँ मानिसले आफ्नो परिचय लुकाएर मात्र आफ्नो जीवन सुरक्षित वा सहज बनाउनुपर्ने अवस्था आउँछ।

त्यसैले गीतको प्रश्न पनि सरल छैन—

“तिमी मान्छे बन्ने कहिले?”

यो प्रश्न दीपाका लागि मात्र होइन, जातको नाममा अर्को मानिसलाई नाप्ने हरेक चेतनाका लागि हो। माइतीघरको धर्ना कहिले अन्त्य हुन्छ, त्यो राजनीतिक र प्रशासनिक प्रक्रियासँग जोडिएको प्रश्न हो। तर त्यसबाट उठेको आवाज भने गीतमा पुगिसकेको छ। अब त्यो आवाज सुन्ने पालो समाजको हो।

किनकि कोठाको ढोका बन्द हुनु एउटा विभेद हो;
तर मानिसलाई मानिस नदेख्ने चेतनाको ढोका बन्द हुनु त्योभन्दा ठूलो विभेद हो।